ภาษาถิ่นใต้ในแต่ละจังหวัดก็จะมีลักษณะแตกต่างกันไปตามภูมิภาค โดยเฉพาะภาษาถิ่นของนครศรีธรรมราช ซึ่งเป็นภาษาถิ่นที่สืบทอดลักษณะภาษาไทโบราณไว้ได้หลายอย่าง  ภาษาถิ่นนครศรีธรรมราชที่จะกล่าวถึงต่อในนี้หมายถึงภาษาที่ใช้สื่อสารกันในจังหวัดนครศรีธรรมราช มีโครงสร้างประกอบด้วยระบบเสียงระบบคำ และระบบกลุ่มคำหรือประโยค
               ก. ระบบเสียง
                    ระบบเสียงหรือโครงสร้างทางเสียงประกอบด้วยเสียง ๓ ประเภท คือเสียงวรรณยุกต์ เสียงสระ และเสียงพยัญชนะ
                    - เสียงวรรณยุกต์
                       วรรณฤกต์ในภาษาถิ่นมนตรศรีธรรมราชในบทความนี้จะยึดถือตามตามการวิจัยของจริยา สมนึก (๒๕๒๕) กล่าวคือมีเสียงวรรณยุกต์ ๒ ระบบ ดังนี้
                       แบบที่ ๑ มี ๗ หน่วยเสียง มี ๑๕ อำเภอ ยกเว้นอำเภอขนอม แบบที่ ๒ มี ๖ หน่วยเสียง มี ๑ อำเภอ คืออำเภอขนอม
                    - เสียงสระ
                       เสียงสระในภาษาถิ่นนครศรีธรรมราช (ทุกอำอาเภอ) แบ่งออกเป็น ๒ ประเภท คือสระเดี่ยว มี ๑๖ หน่วยเสียง และสระประสม มี ๓ หน่วยเสียง
                ข. ระบบคำ
                  ภาษาถิ่นนครศรีธรรมราชเป็นภาษาที่ได้รักษาลักษณะของภาษาไทโบราณไว้ได้หลายอย่าง ในเรื่องคำหรือคำศัพท์ก็เช่นเดียวกัน ก็มีคำไทไทโบราณที่ตกทอดมามาก นอกจากนี้ยังเป็นภาษาที่มีความหลากหลายในเรื่องคำภาษาหนึ่ง ซึ่งอาจเป็นผลมาจากอิทธิพลทางภูมิศาสตร์ ประวัติศาสตร์ และโดยเฉพาะอิทธิพลทางการเมือง ซึ่งส่งผลให้เกิดการเปลี่ยนแปลงในเรื่องคำทั้งสิ้น และอีกประการหนึ่งเนื่องจากนครศรีธรรมราชเคยเป็นเมืองใหญ่เมืองหนึ่งที่มีประวัติอันยาวนานนับพันปี เป็นแหล่งวัฒนธธรรมที่เจริญรุ่งเรืองคำในภาษาถิ่นนี้ จึงมีความหลากหลายและอาจแตกต่างจากภาษาถิ่นอื่น ๆ อีกด้วยการศึกษาเรื่องคำหรือคำศัพท์เป็นสิ่งที่น่าสนใจเรื่องหนึ่ง เพราะคำศัพท์สามารถบอกอะไรแก่นักภาษาศาสตร์และนักประวัติศาสตร์ได้หลายอย่าง เช่น บอกล้กลักษณะทางสังคมเศรษฐกิจ การเมือง ความเชื่อ ขนบธรรมเนียม ประเพณี อาชีพ และประวัติศาสตร์ของชนกลุ่มผู้เป็นเจ้าของภาษานั้นได้ คำในภาษาถิ่นนครศรีธรรมราชประกอบด้วยคำพยางค์เดียวและคำหลายพยางก์ในปริมาณที่พอ ๆ กัน ซึ่งเมื่อวิเคราะห์โดยใช้หน้าที่ทางไวยากรณ์เป็นหลักแล้วสามารถแบ่งคำออกได้เป็น ๑๓ กลุ่ม ดังนี้

              ค. ระบบกลุ่มคำหรือประโยค
                      คำที่เกิดจากการสร้างคำมี ๔ กลุ่ม

                    คำนาม
                    คำนามในภาษาถิ่นนครศรีธรรมราชมีหน้าที่ทางไวยากรณ์เช่นเดียวกับภาษาไทย มาตรฐานและภาษาไทยถิ่นอื่น ๆ ต่างกันเฉพาะคำศัพท์ เช่น 
                    - คำเรียกชื่อพืชสัตว์ ถั่วขาว สับปะรด ตั๊กแตนตำข้าว
                    - คำเกี่ยวกับโรคภัย คุดทะราด แผลเรื้อรัง
                    - คำเกี่ยวกับเครื่องมีธเครื่องใช้ ตะปู เลื่อย.
                    - คำเกี่ยวกับอาหารการกิน แกงป่า ข้าวต้มผัด เฉาก๊วย
                   คำสรรพนาม
                   คำธรรพนามที่จะกล่าวถึงต่อไปนี้หมายเฉพาะคำบุรุษสธรรพนาม ซึ่งมี ๓ ประเภท คือ
                   - บุรุษที่ ๑  
                   - บุรุษที่ ๒ 
                   - บุรุษที่ ๓
                   การใช้คำสรรพนามในภาษาถิ่นนครศรีธรรมราช แบ่งเป็น ๒ กรณี คือ
                   ๑. ใช้โดยคำนึงถึงความสัมพันธ์เป็นสำคัญ
                   ๒. ใช้โดยคำนึงถึงวัยเป็นสำคัญ
                     เมื่อพิจารถเทารใช้คำตรรพนามแล้ว คำสรรพนานบุรุษที่ ๓ แบ่งได้ชัดเจนกว่าบุรุษที่ ๑ และ ๒ และเมื่อเปรียบเทียบกับภาษาไทยมาตรฐาน พบว่าในภาษาไทยมาตรฐานใช้สรรพนามโดยคำนึงถึงวัยเป็นสำคัญ ในขณะที่ภาษาถิ่นนครศรีธรรมราชใช้โดยคำนึงถึงความข้มพันธ์และวัยการใช้สรรพนามในในภาษาถิ่นนั้น ได้แสดงให้เห็นลักษณะสังคมในรูปแบบหนึ่งคือความผูกพันเป็นญาติสนิทประดุจบุคคลให้ครอบครัวเดียวกัน ในสมัยโบราณในภาษาถิ่นนครศรีธรรมราช และภาษาถิ่นใต้อื่น ๆ นิยมใช้สรรพนามบุรุษที่ ๓ เช่น น้า และ อา แต่เพราะลักษณะทางครอบครัวของคนภาคใต้ยึดถือธรรมเนียมว่าเมื่อแต่งงานแล้วฝ่ายชายจะต้องไปอยู่บ้านฝ่ายหญิง ดังนั้นคำลำดับญาติ จึงใช้ตามคำลำลำดับญาติทางฝ่ายหญิงคือใช้ "น้า" กันอย่างแพร่หลาย ส่วนคำว่า "อา" กลับไม่นิยมใช้กัน กลับปรากฏเฉพาะ "น้า" แต่เมื่อถึงยุคปัจจุบันสภาพของสังคมเปลี่ยนเปลงไป มีการนำเอาคำเรียกขานบุคคลที่เป็นน้องของพ่อเท่านั้นคือคำว่า "อา" จึงถูกนำมาใช้อีก แต่จะไม่ใช้กับบุคคลอื่น ๆ 
                 คำลักษณนาม
          คำลักษณนามในภาษาถิ่นนครศรีธรรมราชมีทั้งที่เหมือน และไม่เหมือนกับภาษาไทยมาตรฐาน ลักษณะที่น่าสนใจก็คือคำลักษณนามมีมากกว่าในภาษาไทยมาตรฐาน และคำลักษณนาม นำหน้าคำนามเหมือนในภาษาไทโทโบราณอย์หลายคำ เช่น ตัวมอด ตัวแมง ตัวผึ้วผึ้ง หัวร่า ตอดอง มีผู้รู้ได้กล่าวว่าในภาษาไทโบราณใช้คำลักษณะนามเกิดร่วมกับคำนามและเป็นส่วนหนึ่งของคำนาม เช่น ตัวหมู ตัวหมา ตัวไก่ สีกัน สิบปาก ผืนหนัง คือการเอาตัวสัตว์หรือสิ่งของนั้น ๆ มาต่อกัน ต่อในสมัยปัจจุบันเกิดการเปลี่ยนแปลงทางด้านการเรียงคำ คำลักษณนามได้ย้ายที่ไปจากตำแหน่งหน้าคำนามไปอยู่หลังคำนามและตัวเลข เช่น สิบตัวหมาหรือหมาสิบตัว ข้อสันนิษฐานที่กล่าวมานี้เป็นชี้ให้เห็นที่มาของคำลักษณะนามในปัจจุบันว่าเกิดมาจากเปลี่ยนแปลงการเรียงคำในภาษาไท โดยการนำคำที่มีอยู่ก่อนแล้วมาสร้างขึ้นใหม่เพียงแต่ย้ายไปอยู่ข้างหลังคำนามหรือหลังตัวตัวเลข นอกจากนี้คำลักษณนามในภาษาถิ่นนครศรีธรรมราชมีดังนี้
                   ๑. คำลักษณนามที่ใช้กับคน
                   ๒. คำลักษณนามที่ใช้กับสัตว์
                   ๓. คำลักษณนามที่ใช้กับสิ่งของ
             ลักษณนามต่อไปนี้จะกล่าวถึงเฉพาะกำลักษณนามที่ไช้กับสิ่งของ  ประกอบด้วย
                   ๑. คำลักษณนาม "อัน"
                   ๒. คำลักษณนามที่ซ้ำกับคำนาม
                   ๓. คำลักษณนามอื่น ๆ
                ค้าลักษณมาม "อัน" เป็นลักษนามที่ใช้แพร่หลายมาก วิไรวรวรรณ ชนินทั ได้สันนิษฐานหน้าที่ดั้งเดิมของ "อัน" ว่าหน้าที่ตั้งเดิมของ "อัน" คือทำหน้าที่แทนคำนาม เป็นคำพวกเดียวกับ "ที่" "ซึ่ง" ในศิลาจารึกหลักที่ ๑ มีคำ "อัน" ปรากฏอยู่คือ....ว่าไปสั่นกระดิ่งอันท่านแขวนไว้มีพระพุทธรูปต้นใหญ่ มีพระพุทธรูปอันอันรามะมีพิหารอันใหญ่......เข้าใจว่า "อัน" นี้น่าจะเรียกว่า "คำช่วยนับ" มากกว่า เพราะไม่บ่งลักษณะอะไรของคำนามเลย หากจะพิจารณาถึงกำเนิดของคำช่วยนับหรือลักษณนามแล้วสันนิษฐานว่า "อัน" น่าจะถือกำเนิดหลังจากที่ภาษาไทมีการเปลี่ยนแปลงการเรียงคำโดยตัวเลขมาอยู่หลังคำนานาม จึงทำให้เกิดความต้องการคำลักษณนามขึ้นในภาษา คำนามที่มีลักษณนามคำอยู่ก่อนแล้ว ก็ย้ายคำลักษณนามไปอยู่ข้างหลัง ส่วนคำที่ไม่มีคำลักษณนามนำอยู่ก็สร้างขึ้นใหม่ 
            ภาษาของชาวนครศรีธรรมราช มีการรับคำศัพท์มาจากภาษามาเลย์มาใช้ แสดงถึงการติดต่อสัมพันธ์กันและแลกเปลี่ยนวัฒนธรรมกันระหว่างดินแดนที่อยู่ใกล้เคียง ดังปรากฏในชื่อเรียกผลไม้บางชนิด ที่กวีผู้แต่งเล่าว่า
                                                                                               สัปดนแต่ที่คนเมืองนคร                              ช่างยอกย้อนเรียกของไม่ต้องกัน
                                                                                              เหมือนฝรั่งตั้งเรียกว่าชมพู                         น่าอดสูสับปะรดก็ขันขัน
                                                                                              เรียกย่านัดผลัดชื่อไม่เป็นอัน                       สะท้อนนั้นเรียกกะตวนไม่ควรเลย
                                                                                              หนึ่งข้าวโพดโจษเรียกว่าตะคง                   เหมือนคนดุงคนป่านิจจาเอ๋ย
                                                                                              ดูถ้อยคําวาจาไม่น่าเชย                               สําคัญเคยพูดกันสนั่นจึง

            ตัวอย่างภาษาท้องถิ่นคนเมืองคอน (นครศรีธรรมราช) ที่มีการพูดหรือสื่อสารกันจริง ๆ ในสมัยปัจจุบัน เช่น

ประชุมริราศภาคใต้ : นิราศนครศรีธรรมราช นิราศภาคใต้ และนิราศแพรไพร. (2556). กรุงเทพฯ : เอดิสัน เพรสโพรดักส์.
เปรมจิต ชนะวงศ์. (ม.ป.ป.). วิเคราะห์การใช้คำและการเรียงคำในภาษาถิ่นใต้ : ชุมพร และนครศรีธรรมราช. วิทยานิพนธ์ศิลปศาสตรมหาบัณฑิต (จารึกภาษาไทย)
                มหาวิทยาลัยศิลปากร.