ภาพจาก : https://link.psu.th/FS9ug9

            ประเพณีกองตายายเป็นพิธีีกรรมไหว้ผีบรรพบุรุษของชาวจังหวัดชุมพร ซึ่งเป็นประเพณีเก่าแก่ที่สืบทอดนมามากกว่า ๑๐๐ ปี โดยมีความเชื่อที่แสดงให้เห็นถึงการผสานความเชื่อของมนุษย์เรื่องผีบรรพบุรุษ (ปู่ย่าตายาย) อย่างไรก็ตามลักษณะของพิธีกรรมกองตายายของชาวชุมพรนั้น มีความแตกต่างไปจากประเพณีสารทเดือนสิบของภาคใต้ กล่าวคือการประกอบพิธีกรรมจะยจะทำดุจเหมือนบรรพบุรุษของตนยังคงมีชีวิตอยู่ ซึ่งไม่มีอาหารหรือขนมที่เฉพาะเจาะจงเหมือนกับประเพณีสารทเดือนสิบ ถึงแม้ว่าลักษณะการดำเนินชีวิตของชาวชุมพรในปัจจุบันนั้นจะมีความแตกต่างไปจากอดีตไปมาก แต่สิ่งที่ไม่เปลี่ยนแปลงไปคือความรักความผูกพันกันระหว่างเครือญาติ ซึ่งลักษณะที่ดีงามนี้อาจจจะเป็นผลมาจากพิธีกรรมกองตายายก็เป็นได้ เพราะประเพณีกองตายายนี้เป็นเครื่องมือเชื่อมความสัมพันธ์ระหว่างเครือญาติให้ยังคงความแข็งแรงจนถึงปัจจุบันนี้
            ประเพณีกองตายายเป็นประเพณีสำคัญของชาวชุมพรในอำเภอเมืองชุมพร และอำเภอท่าแซะบางส่วน ซึ่งลูกหลานจะทำบุญอุทิศส่วนกุศลให้บรรพบุรุษที่ล่วงลับไปแล้ว โดยจะจัดขึ้นในวันแรม ๑๕ ค่ำ เดือน ๔ ของทุกปี ทั้งนี้เพื่อแสดงถึงความเคารพและความผูกพันที่มีต่อบรรพบุรุษที่ชาวบ้านเรียกว่า “ตายาย” จุดมุ่งหมายหลักของพิธีกองตายายคือความต้องการแสดงความเคารพบูชาบรรพบุรุษผู้ที่ยังมีชีวิตอยู่และสำนึกในบุญคุณของผู้ที่ล่วงลับไป โดยการจัดเตรียมสำรับอาหารคาวหวานเพื่อใช้เลี้ยงบรรพบุรุษที่ล่วงลับไปแล้ว โดยเชื่อที่ว่าผีตายายยังคงอยู่กับลูกหลาน คอยปกป้องคุ้มครองลูกหลานให้พ้นภัยอันตรายต่าง ๆ สำหรับพิธีกองตายายเกิดขึ้นเมื่อไหร่และเกิดขึ้นได้อย่างไรนั้นยังไม่ทราบแน่ชัด เพราะยังไม่พบหลักฐานที่เป็นลายลักษณ์อักษร มีเพียงการปฏิบัติสืบทอดกันจากรุ่นสู่รุ่นเท่านั้น ความเชื่อเกี่ยวกับพิธีกองตายายเป็นความเชื่อร่วมกันที่เริ่มต้นจากกลุ่มเครือญาติ ได้รับการถ่ายทอดมาจากบรรพบุรุษจนก่อให้เกิดเป็นวัฒนธรรมมาจนถึงปัจจุบัน
        พิธีกรรม
           สำหรับผู้ประกอบพิธีกรรมจะเป็นผู้อาวุโสที่สุดในครอบครัว หรือผู้ที่ได้รับมอบหมายให้เป็นผู้สืบทอดพิธีนี้ แต่หากผู้อาวุโสไม่สามารถประกอบพิธีนี้ได้ จะเป็นหน้าที่ของลูกหลานที่ต้องรับหน้าที่ประกอบพิธีดังกล่าวแทน โดยมีเครื่องมือและอุปกรณ์ต่าง ๆ คือเสื่อ สำหรับปูนั่ง และวางอาหารคาวหวาน ใบตอง สำหรับกองอาหารที่ห้ามเด็ดปลายใบและห้ามมีใบที่ฉีกขาดเด็ดขาด ด้วยความเชื่อที่ว่าหากเด็ดปลายใบแล้วผีบรรพบุรุษจะไม่สามารถมาเข้าร่วมพิธีได้ ต่างจากเวลาปกติหากมีการนำใบตองมาใช้ประโยชน์ในบ้านจะต้องเด็ดปลายออก เพื่อป้องกันไม่ให้ผีสามารถเข้าบ้านได้ อุปกรณ์อย่างอื่นก็มี เช่น หิ้งพระหรือโต๊ะหมู่บูชา พระพุทธรูป ดอกไม้ ธูปเทียน แต่บางบ้านก็ไม่มีการนำพระพุทธเข้ามาเกี่ยวข้องเลย โดยอาหารคาวหวานจะนำมากองด้วยปริมาณที่พอเหมาะ แบ่งเป็นกอง ๆ ทั้งหมด ๕ กอง วางบนใบตองโดยอาหารหวานจะตั้งอยู่บนครึ่งบนของใบตอง ส่วนอีกครึ่งหนึ่งใช้วางอาหารคาว อุปกรณ์หรือเครื่องมือเครื่องใช้ในพิธีกองตายายที่ขาดไม่ได้ คือมีด ขวาน เคียว แกระ กระแมะ ปืน ซึ่งเป็นเครื่องมือในการประกอบอาชีพ หากเป็นช่างตีเหล็กก็ใช้เครื่องมือตีเหล็ก หากเป็นช่างขุดเรือก็ใช้เครื่องมือขุดเรือ หากเป็นช่างไม้ก็ใช้เครื่องมือที่ใช้ในงานไม้ นอกจากนั้น ยังมีส่วนอื่น ๆ ประกอบด้วย หมากพลู เหล้า เบียร์ น้ำหวานเมา น้ำเปล่า ยาเส้น เสื้อผ้าใหม่ชาย ๑ ชุด หญิง ๑ ชุด แป้งหอม น้ำมันหอม กระจก หวีเงิน หวีทอง โดยกองตายายจะตั้งในบ้านหันไปทางทิศใต้ หากเป็นบ้าน ๒ ชั้น จะตั้งบนชั้น ๒ โดยการปูเสื่อก่อนหนึ่งชั้นแล้วนำใบตองมาวางทับอีกชั้น ลักษณะของโคนใบตองจะหันไปทางทิศตะวันออก และปลายใบตองจะหันไปทางทิศตะวันตก แบ่งกองอาหารคาวหวานอย่างละ ๕ กอง บนใบตอง ส่วนครึ่งบนใช้สำหรับวางอาหารหวาน ส่วนครึ่งล่างใช้สำหรับวางอาหารคาว ในบริเวณกึ่งกลางใบจะใช้สำหรับวางน้ำเปล่า เหล้า น้ำหวานเมา ที่บรรจุในภาชนะเล็ก ๆ ในส่วนของผู้ประกอบพิธีจะนั่งถัดลงมาจากใบตองที่ใช้กองตายาย ด้านข้างผู้ประกอบพิธีจะมีขันน้ำสำหรับ “บ้วนปากขากลาย” (บ้วนปาก) และกระโถน โดยผู้ร่วมพิธีจะนั่งอยู่ด้านหลังถัดจากผู้ประกอบพิธี
          การประกอบพิธีจะเริ่มในเวลาประมาณ ๐๓.๐๐-๐๔.๐๐ น. เมื่อการจัดเตรียมอาหารคาวหวานเสร็จแล้ว ผู้ทำพิธีจะปูเสื่อและใบตอง พร้อมทั้งจัดเตรียมเสื้อผ้าใหม่ เครื่องมือ เครื่องใช้ จากนั้นจัดอาหารใส่ภาชนะวางบนใบตองโดยแบ่งอาหารคาวหวานออกเป็น ๕ กอง ซึ่งเริ่มต้นจากการจุดธูปเทียนไหว้พระพุทธ แล้วกล่าวคำบูชาพระพุทธ (นะโม ๓ จบ) ตามด้วยการกล่าวคำถวายข้าวพระพุทธตามลำดับ เมื่อเสร็จในส่วนของพระพุทธแล้ว ผู้ประกอบพิธีจึงเริ่มจุดธูปเทียนที่บริเวณกองตายาย จากนั้นกล่าวคำอัญเชิญผีบรรพบุรุษ ปู่ย่า  ตายาย ญาติที่ล่วงลับไปแล้วของทั้งสองฝ่าย หากมีบรรพบุรุษที่ไม่รู้จักชื่อก็จะใช้วิธีการใช้ให้ผู้ที่ล่วงลับไปแล้วที่รู้จักชื่อชักชวนกันมาด้วย ในขณะที่มีการออกชื่อเรียกผู้ล่วงลับ ผู้ประกอบพิธีจะเริ่มรินเหล้า ริน น้ำหวานเมาไปด้วย ในส่วนของบทเชิญช่วงท้ายจะมีการขอพรเพื่อให้บรรพบุรุษให้คุ้มครอง ดูแลลูกหลานที่ยังมีชีวิตอยู่ด้วย หลังจากนั้นจะหยิบอาหารจากกองอาหารคาวหวานทั้ง ๕ กอง ใส่ในใบตองที่มีช่วงใบยาวประมาณ ๑ ฟุต ใส่รวมกันทั้งของคาว ของหวาน ผลไม้ พร้อมทั้งรินน้ำและเหล้าลงไปด้วย นำไปวางบนพื้นดินบริเวณนอกบ้าน มีการกล่าวเชิญมากินด้วยคำกล่าวว่า “พวกติดตีนตามมือ ลูกศิษย์ลูกหากินกับเจ้ากับนายไม่ได้มากินกันตรงนี้” โดยไม่ต้องจุดธูปเทียน เพื่อนำไปให้พวกที่ชาวบ้านเรียกว่าพวก “ติดตีนตามมือ” แล้วจึงประกอบพิธีไหว้ศาลพระภูมิเจ้าที่ ไหว้ตาพุก (ยุ้งข้าว) และไหว้ตาครกยายสาก ตามลำดับต่อไป
 

ภาพจาก : https://link.psu.th/FS9ug9

ประเพณีกองตายาย ไหว้ผีบรรพบุรุษ จังหวัดชุมพร หนึ่งเดียวในสยาม. (2562). สืบค้น 22 มกราคม 69, จาก https://link.psu.th/FS9ug9
พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ชุมพร. (2561). สืบค้น 22 มกราคม 69, จาก https://link.psu.th/xsEHM7
รื้อฟื้นประเพณี ‘พิธีกองตายาย’. (2561). สืบค้น 22 มกราคม 69, จาก https://link.psu.th/bZnst9