ภาพจาก : https://link.psu.th/zkgmhA

         วัดตรังคภูมิพุทธาวาส เป็นวัดราษฎร์สังกัดคณะสงฆ์ฝ่ายมหานิกาย ตั้งอยู่ในตำบลกันตัง อำเภอกันตัง จังหวัดตรัง ถือเป็นวัดเก่าแก่วัดหนึ่งในอำเภอกันตัง จังหวัดตรัง สร้างขึ้นเมื่อปี พ.ศ. ๒๔๓๖ โดยพระยารัษฎานุประดิษฐ์มหิศรภักดี (คอซิมบี้ ณ ระนอง) เจ้าเมืองตรังในขณะนั้น (ตรงกับสมัยรัชกาลที่ ๕) ได้ก่อตั้งวัดประจำเมืองขึ้นบริเวณ "ที่ทำการชุมสายกันตัง” (บริเวณคอกวัว) ในที่ลุ่มระหว่างเนินศาลากลางกับเนินสถานีตำรวจ แรกตั้งเรียกชื่อว่า “วัดคีรีวงษ์” เพราะอยู่ระหว่างเนินภายหลังเห็นว่าสถานที่ไม่เหมาะสม จึงย้ายไปตั้งใหม่ที่บ้านนาในเมื่อปี พ.ศ. ๒๔๔๒ และเรียกชื่อว่า "วัดกันตัง"  ต่อมาในปี พ.ศ. ๒๔๕๕ สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรส เสด็จมาประทับที่วัดในคราวออกตรวจการคณะสงฆ์ ได้ประทานนามใหม่ว่า “วัดตรังคภูมิพุทธาวาส”
        วัดตรังคภูมิพุทธาวาสแห่งนี้มีเนื้อที่ประมาณ ๓๕ ไร่ สภาพโดยทั่วไปของวัดตั้งอยู่บนที่ราบสู แต่ไม่มีคูน้ำล้อมรอบ ซึ่งต่อมาชาวบ้านที่อาศัยอยู่ใกล้เคียงได้เข้ามาใช้พื้นที่วัด ทั้งในการเพาะปลูกและการสร้างบ้านพักอาศัย จนปัจจุบันเนื้อที่ของวัดเหลืออยู่เพียง ๒๑ ไร่ เมื่อวันที่ ๔ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๕๘ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ ๖) ได้เสด็จฯ มาพระราชทานพระแสงราชศาสตราประจำเมือง ถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยาเสือป่ามณฑลภูเก็ต และรับลูกเสือเข้าประจำกอง ณ พลับพลาพิธีวัดตรังคภูมิพุทธาวาส 
         วัดตรังคภูมิพุทธาวาสได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมาเมื่อวันที่ ๑๐ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๕๗ เขตวิสุงคามสีมากว้าง ๑๑ วา ๒ ศอก ยาว ๑๕ วา ๒ ศอก ได้ผูกพัทธสีมา เมื่อวันที่ ๑๐ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๖๕ เกี่ยวกับการศึกษาทางวัดได้เปิดสอนพระปริยัติธรรมเริ่มมาตั้งแต่ปี พ.ศ. ๒๔๘๘ และได้เปิดโรงเรียนมัธยมของวัดขึ้น ปัจจุบันได้หยุดกิจการไป ยังมีสอนอยู่เฉพาะพระปริยัติธรรมแก่พระภิกษุสามเณรเท่านั้น ต่อมากรมศิลปากรขึ้นทะเบียนเป็นโบราณสถาน ตามประกาศวันที่ ๒๐ ตุลาคม 2543 ประกาศในราชกิจจานุเบกษาเล่ม ๑๑๘  ตอนพิเศษ ๓๓ง ลงวันที่ ๙ เมษายน พ.ศ. ๒๕๔๔ การเดินทางไปวัดตรังคภูมิพุทธาวาส โดยเริ่มต้นจากตัวเมืองตรังไปตามถนนสายตรัง-กันตัง ไปประมาณ ๒๐ กิโลเมตร เมื่อเข้าสู่เขตเทศบาลเมืองกันตัง จะผ่านสี่แยกไฟแดงที่จะแยกไปโรงพยาบาลกันตัง ให้ตรงไปเพื่อเข้าเขตตัวเมืองกันตังแล้วให้ชะลอความเร็ว โดยวัดจะอยู่ด้านซ้ายมือก่อนถึงปั้ม ปตท. 

แผนที่เดินทางไปวัดตรังคภูมิพุทธาวาส
ภาพจาก : https://trangkapum.blogspot.com/

      อุโบสถ

ภาพจาก : https://link.psu.th/3NGj99

              อุโบสถของวัดตรังคภูมิพุทธาวาส สร้างขึ้นในปี พ.ศ. ๒๔๗๖ จากบันทึกบางแหล่งกล่าวว่าสร้างโดยพระครูวิสุทธ์ศิลาจารย์ฑิฆาปาโมกข์ (ลบ ทวิสุวรรณ ) แต่ผู้รู้บางท่านกล่าวว่าอุโบสถหลังนี้สร้างหลังจากที่ท่านมรณภาพแล้ว (ท่านมรณภาพเมื่อปี พ.ศ. ๒๔๖๙) ตัวอุโบสถมีความกว้าง ๑๑ เมตร ยาว ๑๘ เมตร เป็นโครงสร้างคอนกรีตเสริมเหล็ก มีลักษณะเด่นคือหลังคามุงด้วยกระเบื้อง ส่วนบริเวณร่องลมก็มีลวดลายฉลุเก่าแก่ บานประตูหน้าต่างเป็นไม้เขียนลายแบบไทยด้วยฝีมือช่างท้องถิ่น  ภายในอุโบสถมีพระประธานหินอ่อนซึ่งพระยารัษฎานุประดิษฐ์มหิศรภักดี (คอซิมบี๊) นำเข้ามาจากประเทศพม่าพร้อมกับพระอัครสาวก ๒ องค์ และช้าง สิงห์ อย่างละคู่  เนื่องจากอุโบสถมีอายุยาวนาน ย่อมชำรุดไปตามกาลเวลา จังหวัดตรังจึงได้สนับสนุนงบประมาณให้กรมศิลปากรดำเนินการบูรณะตามหลักวิชาการ และแล้วเสร็จในปี พ.ศ. ๒๕๕๔

              ภายในอุโบสถมีพระประธานหน้าตักกว้าง ๔๓ นิ้ว ปางมารวิชัย พร้อมด้วยพระอัครสวกซ้าย-ขวา สร้างด้วยหินอ่อน นอกจากนี้มีพระพุทธรูปเชียงแสน ๑ องค์ หน้าตักกว้าง ๑๘ นิ้ว พระยาสุรินทร์ราชสยามธิราชภักดีศิริพาหะ สมุหเทศาภิบาลมณฑลภูเก็ต อัญเชิญมาจากกรุงเทพมหานครถวายไว้เมื่อปี พ.ศ.๒๔๕๖ และสังเค็ด (ธรรมาสน์) ร.๖ ถวายเนื่องในงานพระราชทานเพลิงศพพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่ห้ว (รัชกาลที่ ๕) บริเวณหน้าพระอุโบสถมีรูปรูปปั้นสิงโตและช้าง ที่แกะสลักจากหินอ่อนอย่างละ ๑ คู่ (สันนิษฐานว่านำมาจากประเทศสหภาพพม่า) อุโบสถปัจจุบันกรมศิลปากรได้ขึ้นทะเบียนเป็นโบราณสถานประกาศในราชกิจจานุเบกษา เล่มที่ ๑๑๘ ตอนพิเศษ ๓๓ ง ลงวันที่ ๙ เมษายน พ.ศ. ๒๕๔๔

พระประธานในอุโบสถ

หลวงพ่อขาว

             พระประธานหรือหลวงพ่อขาว เป็นพระพุทธรูปปางมารวิชัย ขนาดพระเพลา กว้าง ๔๓ นิ้ว เดิมพระเศียรไม่มีพระเกตุมาลาอันเป็นลักษณะเดียวกับพระพุทธรูปหินอ่อนทั่วไปที่มีอยู่ในเมืองตรัง ชาวบ้านมักเรียกชื่อว่า "พระขาว" หรือ "หลวงพ่อขาว" ต่อมาได้ต่อเติมพระเกตุมาลาเป็นรูปเปลวเพลิงและทาสีทองทั่วทั้งองค์พระ ทำให้ชื่อหลวงพ่อขาวเลือนไป ต่อมาเมื่อมีการปฏิสังขรณ์อุโบสถในปี พ.ศ. ๒๕๓๔ ได้ขัดสีทองออกบางส่วนแล้ว แต่ยังมีการเสริมสีสันตรงพระพักตร์และไตรจีวร พระพุทธรูปหินอ่อนองค์นี้ ไม่ได้มีความสำคัญเพียงความเป็นพระพุทธรูปหินอ่อนที่มีขนาดใหญ่ที่สุดเท่านั้น แต่ยังเป็นพระสำคัญคู่เมืองคู่เมืองกันตังอีกด้วย ตามหลักฐานที่บันทึกข้อสันนิษฐานเกี่ยวกับความเป็นมาของพระพุทธรูปองค์นี้ กล่าวว่าพระยารัษฎานุประดิษฐ์ ได้นำมาจากประเทศเมืองปีนัง ประเทศมาเลเซีย โดยทางเรือเมื่อประมาณ ๑๐๐ กว่าปีมาแล้ว ก่อนนำมาประดิษฐานในพระอุโบสถแห่งนี้ ต่อมาได้มีการต่อเติมพระเกตุเมาลีและพระกรรณให้ยานยาวขึ้น และใช้สีทองทาทับองค์พระเพื่ออำพรางองค์พระไว้ ทั้งนี้ก็เพื่อเป็นการป้องกันการโจรกรรม เพราะในอดีตเคยถูกขโมยไปจากวัดมาแล้วครั้งหนึ่ง สาเหตุเพราะคนร้ายหวังทองคำในพระเศียรแต่ม่สามารถนำไปได

         เจ้าอาวาสวัดตรังคภูมิพุทธาวาสนั้นจากที่ค้นพบจากแหล่งความรู้ต่าง ๆ มีด้วยกัน ๔ รูป ดังนี้

        ประวัติพระครูวิศาลศีลคุณ (รุ่ง พุทธิรังสมหาเถระ)

ภาพจาก : https://link.psu.th/8fHzEx

             พระครูวิศาลศีลคุณ (รุ่ง พุทธิรังสมหาเถระ) อดีตเจ้าอาวาสวัดตรังคภูมิพุทธาวาส และเจ้าคณะอำเภอกันตัง จังหวัดตรัง
        ชาติภูมิ
                พระครูวิศาลศีลคุณ มีนามเดิมว่า รุ่ง รัตนชู เกิดเมื่อวันที่  ๒ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๕๒ ตรงกับวันศุกร์ขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๘  ปีระกา ณ บ้านแร่ ตำบลควนมะพร้าว อำเภอเมือง จังหวัดพัทลุง เป็นบุตรของนายคล้าย และนางเอียด รัตนชู มีพี่น้องร่วมบิดาเดียวกัน ๖ คน คือ

       การศึกษาและบรรพชาอุปสมบท
           เมื่อท่านอายุได้ ๙ ขวบ โยมบิดาและโยมมารดาตั้งใจให้ศึกษาเล่าเรียน จึงให้ไปอยู่กับญาติฝ่ายมารดาชื่อท่านก้ง อยู่วัดโพธิ์ จังหวัดพัทลุง ได้เรียน นโม ก.ข. พออ่านออกเขียนได้ ซึ่งในสมัยนั้นยังไม่มีโรงเรียนเช่นทุกวันนี้ ต่อมาท่านก้งได้ย้ายจากวัดโพธิ์ไปอยู่วัดควนมะพร้าว ท่านก็ได้ย้ายติดตามมาอยู่ที่วัดควนมะพร้าวด้วยเช่นกัน ได้เรียน นโม ก.ข. เขียนภาษาขอมและเรียนเลขจนอ่านออกเขียนได้ ต่อมาเจ้าอาวาสวัดแร่ได้มรณภาพลง ชาวบ้านวัดแร่ได้นิมนต์ท่านก้งไปเป็นเจ้าอาวาส ท่านก็ได้ติดตามไปอยู่วัดบ้านแร่ ตำบลควนมะพร้าวด้วย ซึ่งในระหว่างนั้นทางราชการได้ประกาศให้เปิดโรงเรียนประชาบาลขึ้น โดยการสำรวจเด็กที่อายุไม่เกิน ๑๕ ปี ให้เข้าเรียน ท่านจึงมีโอกาสได้เข้าเรียนที่โรงเรียนวัดควนมะพร้าว แต่อาศัยอยู่วัดแร่ โรงเรียนอาคารไม่มีได้ใช้ศาลาการเปรียญของวัดเป็นที่เรียน ท่านได้เรียนอยู่ ๒ ปี จนจบชั้นประถม  สมัยนั้นมีเพียงประถม ๓ เท่านั้น เมื่อเรียนจบได้มีโอกาสบวชเป็นสามเณร ต่อมาท่านได้ลาสิกขาออกไปช่วยโยมบิดาทำนาและช่วยงานทางบ้าน เมื่อเริ่มเป็นเด็กหนุ่มช่วงนั้นทางวัดแร่ได้มีการสร้างกุฎิและศาลาการเปรียญ ท่านก้งก็ได้ชวนท่านซึ่งเป็นลูกศิษย์ให้ไปช่วยกันเลื่อยไม้ในวัด ท่านก็ได้มาอยู่ที่วัดแร่อีกครั้ง โดยเป็นลูกมือในการเลื่อยไม้แปรรูปให้กับวัด ในช่วงนี้ท่านก็ได้ศึกษาตำรายาสมุนไพรจากท่านก้งไปด้วย เมื่อท่านอายุได้ ๑๖ ปี ได้บรรพชาเป็นสามเณรอีกครั้ง เมื่อวันที่ ๒๐ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๖๘ โดยมีพระครูอริยสังวร เจ้าอาวาสวัดวัง อำเภอเมือง จังหวัดพัทลุง เป็นพระอุปัชฌาย์ เมื่อบวชเป็นสามเณรแล้ว ท่านก็ได้พูดกับท่านกังว่าความรู้ต่าง ๆ ก็ได้เรียนมาพอสมควรแล้ว มนต์พิธีต่าง ๆ ยาสมุนไพร สิ่งเหล่านี้ก็ได้เรียนรู้มาตั้งแต่ยังไม่บวช เทศน์มหาชาติก็เทศน์ได้เพียงบางบทเท่านั้น เมื่อบวชเป็นสามเณรแล้วก็ควรไปเรียนเทศนามหาชาติให้จบเสียทุกกัณฑ์ ท่านก้งก็ได้พาท่านไปฝากไว้กับท่านเซ่ง เจ้าอาวาสวัดบ่อทรัพย์ จังหวัดสงขลา ท่านอยู่วัดบ่อทรัพย์ได้ปีเศษก็สามารถเทศนามหาชาติได้ครบทั้ง ๑๓ กัณฑ์ แล้วท่านก็ได้เดินทางกลับวัดแร่  เมื่ออายุครบ ๒๐ ปี ได้อุปสมบท ณ พัทธสีมาวัดแร่ ตำบลควนมะพร้าว อำเภอเมือง จังหวัดพัทลุง เมื่อวันที่ ๕ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๗๒ โดยมีพระครูอริยสังวร เจ้าอาวาสวัดวัง เจ้าคณะจังหวัดพัทลุง เป็นพระอุปัชฌาย์ พระอธิการเมฆ เจ้าอาวาสวัดนิโครธาราม เป็นพระกรรมวาจาจารย์ และพระอธิการพลัด วัดควนมะพร้าว เป็นพระอนุสาวนาจารย์ เป็นภิกษุภาวะเมื่อเวลา ๑๔.๑๕ น. โดยรับฉายาว่า “พุทธิรํสี” (ต่อมาเมื่อท่านได้เป็นพระอุปัชฌาย์ได้เปลี่ยนฉายาเป็น “พุทธิรํโส” เพื่อสะดวกแก่การสวดญัตติในการบวชนาค) เมื่ออุปสมบทแล้วท่านได้จำพรรษาอยู่ที่วัดแร่ ไปเรียนนักธรรมชั้นตรีที่วัดโพธิ์ เมื่อถึงกำหนดสอบนักธรรม ท่านก็ได้ลงสอบสนามหลวง ผลการสอบได้คะแนนเอก ท่านเล่าว่าการสอบนักธรรมในสมัยนั้นต่างกับสมัยนี้มาก เพราะกรรมการคุมสอบมีพระทั้งสองนิกายร่วมกันคุมสอบ คือพระมหานิกายและพระธรรมยุตติกนิกาย ถ้าผู้สอบไม่มีความรู้จริงจะสอบไม่ผ่าน 
       ลำดับเหตุการณ์สำคัญ

กรมศิลปากร ระบบภูมิสารสนเทศ แหล่งมรดกทางศิลปวัฒนธรรม. (ม.ป.ป.) "วัดตรังคภูมิพุทธาวาส" สืบค้น 19 มกราคม 2565, จาก http://gis.finearts.go.th/fineart/
พระเครื่อง&เครื่องรางของขลัง. (2562). ประวัติพระครูวิศาลศีลคุณ (รุ่ง พุทธิรังสมหาเถระ). สืบค้นจาก https://link.psu.th/8fHzEx
ภาณุวัฒน์ เอื้อสามาลย์, ศิริพร สังข์ศิริ,  และธวัชชัย ชั้นไพศาลศิลป์. (2561). 247 โบราณสถานภาคใต้ที่ขึ้นทะเบียนแล้วและข้อมูลหลักฐานใหม่ทางโบราณคดี. นครศรีธรรมราช :
             สำนักศิลปากรที่ 12 นครศรีธรรมราช, 2561.
สำนักงานพระพุทธศาสนาจังหวัดตรัง. (ม.ป.ป.). วัดตรังคภูมิพุทธาวาส อำเภอกันตัง จังหวัดตรัง. สืบค้น 10 กุมภาพันธ์ 2569, จาก link.psu.th/RtimUF03m